Świętochna (Świętosława, Jachna) z Brzeźna i Grabia h. Nałęcz (zm. po 4 VI 1437), kasztelanowa kruszwicka.
Była wnuczką Sędziwoja z Czarnkowa h. Nałęcz (zob.), prawdopodobnie jedynym dzieckiem Wincentego z Czarnkowa (zm. między 1405 a 1413), występującego jako asesor na roczkach, i jego zapewne drugiej, nieznanej z imienia żony, która była uprzednio zamężna; bratanicą Jana z Czarnkowa (zm. 1400/1), podczaszego (1367) i sędziego (1375—7) poznańskiego. Miała siostrę przyrodnią z pierwszego małżeństwa matki, Krystynę (zm. po 1413), która poślubiła brata stryjecznego Ś-y, Sędziwoja z Czarnkowa (zm. między 1405 a 1411), wcześniej kantora poznańskiego, a po jego śmierci, przed r. 1413, bliżej nieznanego Ciszka. Drugim bratem stryjecznym Ś-y był Mikołaj z Czarnkowa (zm. 1414/15), podczaszy kaliski (1396) i sędzia poznański (1400—1).
Ś. była już drugą żoną kaszt. kruszwickiego Jana z Grabia h. Pomian, gdy 31 VIII 1400 wyrokiem sądu ziemskiego brzeskiego nakazano Janowi, by wydzielił dobra synom z pierwszego małżeństwa, Jarandowi z Brudzewa i Grabia (zob.) oraz Janowi. Otrzymali oni wówczas Gosławice, Kuczynę (pow. brzeski), połowę wójtostwa w Brześciu i połowę dworu w Kościeszkach; w rękach ojca pozostały: Grabie Leszcze, Ośniszczewo i Kawęczyn. Dn. 21 VIII 1403 wystąpiła Ś. przed sądem w sprawie o zabójstwo poddanego, jaką toczył z nią jej brat stryjeczny, Mikołaj z Czarnkowa. Proces był kontynuowany na roczkach 4 III 1404; na jednym z roczków reprezentował ją ojciec.
Ś. po śmierci męża w r. 1410 lub 1411 gospodarowała wspólnie z synami w dobrach mężowskich. Często występowała przed sądem brzeskim, przeważnie w sprawach finansowych, m.in. w l. 1411—13 procesowała się z Ubyszkiem ze Sławoszewa i jego siostrą Katarzyną z Ośniszczewa, którzy wystąpili z prawem retraktu do Ośniszczewa, wsi zakupionej trzydzieści lat wcześniej przez męża Ś-y; Ś. utrzymała się w prawach do Ośniszczewa. Wspólnie z dziećmi procesowała się w r. 1411 z Katarzyną, córką Jakuba z Borzewiska h. Pomian, której była winna 100 grzywien. Sądziła się t.r. także ze swymi pasierbami o pewną pożyczkę, a w r. 1412 z Jarandem o 7 kop gr bez wiardunku. Sprawy sądowe toczyła również z krewnymi męża: w r. 1419 z nieznanego imienia Wilkostowską oraz jej synem o konia (Wilkostowska została nazwana bratową Ś-y, choć w rzeczywistości była bratową jej męża, żoną Jaranda z Wilkostowa). Razem z synem Piotrem procesowała się Ś. w l. 1424—5 przed sądem brzeskim z braćmi męża, Jarandem z Wilkostowa i Bartoszem z Nagórnego Przybranowa o pewną sumę pieniędzy; wyrokiem sądu miała otrzymać 35 grzywien. Wspólnie z synami Piotrem i Janem skorzystała przed 3 VIII 1425 z uprawnień patronackich w stosunku do kościoła paraf. w Grabiu, prezentując na plebana Mikołaja Wojciechowica z Pakości h. Leszczyc. W r. 1426 Bogusław z Ossowa zobowiązał się do zwrotu Ś-ie i jej synom 30 grzywien monety obiegowej i 33 grzywien szerokich gr. T.r. uregulowała też długi swoje i swego nieżyjącego męża zaciągnięte u mieszczanina Dawida z Torunia. W l. 1426—7 procesowała się z bp. włocławskim Janem Pełłą h. Pomian z Niewiesza o granice między należącym do niej Grabiem a biskupimi Opokami. W r. 1427 dłużnikiem Ś-y i jej syna Piotra na kwotę 3,5 grzywny był Jan z Ośniszczewa h. Pomian. Ś. kilkakrotnie ustanawiała w swych sprawach prokuratorów: 9 IV 1426 Bartosza z Lijewa, 29 IV 1427 Bogusława z Ossowa, a w listopadzie t.r. podkomorzego inowrocławskiego Wojsława z Chróstowa h. Ogończyk.
Po ojcu Ś. odziedziczyła Brzeźno koło Czarnkowa (pow. poznański), z którego się pisała, a także położone w pobliżu Młynkowo. W r. 1432 wystąpiła przed sądem w Poznaniu w sprawie o Brzeźno, które zajął Kasper, syn stryjecznego brata Ś-y, Sędziwoja z Czarnkowa. W wyniku zawartej 22 X t.r. ugody Brzeźno miało pozostać w rękach Kaspra do śmierci Ś-y, a potem jego połowę miał otrzymać jej syn Jan. Na Kujawach rezydowała w Grabiu, posiadała też Kawęczyn i Starograbie. W r. 1418 kupiła dział w Gężewie od Wojtka z Gężewa. Dobra wienne przekazała 4 VI 1437 swym synom, pod warunkiem jej utrzymania. Zmarła po 4 VI 1437.
Mąż Ś-y, Jan z Grabia, był bratem Mikołaja, scholastyka łęczyckiego (1398), i Jaranda z Wilkostowa, Chomiąży i Lubomyśla. Urząd kaszt. kruszwickiego objął po Dobiesławie z Kościoła h. Ogon, po 4 X 1385 a przed 1 IV 1394. Kilkakrotnie występował jako świadek w dokumentach Władysława Jagiełły, wystawianych na Kujawach. Był w r. 1401 sygnatariuszem unii radomskiej, a w r. 1403 w imieniu star. kujawskiego Iwana z Obiechowa przejął Kujawy z rąk księcia mazowieckiego Siemowita IV. Toczył liczne spory majątkowe z okoliczną szlachtą. Występował jako powód i pozwany w sprawach kryminalnych, m.in. w r. 1401 został oskarżony przez bp. kujawskiego Mikołaja Kurowskiego o wyrządzenie szkód na zamku w Raciążku i innych dobrach biskupich, a w r. 1404 reprezentował w sądzie swego sługę Piotra, który został zraniony przez dwóch szlachciców. Często pożyczał szlachcie pieniądze pod zastaw, zasiadał jako asesor na rokach w Brześciu, był też powoływany na arbitra. Zmarł między 20 V 1410 a 24 III 1411; możliwe, że wziął udział w wielkiej wojnie z zakonem krzyżackim i zginął w bitwie pod Grunwaldem lub w wyniku odniesionych tam ran. Jego pierwsza nieznana z imienia żona pochodziła z rodziny Szamotulskich h. Nałęcz. Ś. w małżeństwie z Janem z Grabia miała synów: Marcina, studenta Uniw. Krak. w r. 1414, Piotra (zm. przed 3 VII 1457), występującego od r. 1418, i Jana, podstolego bydgoskiego (1446—57), żonatego z Małgorzatą, córką Stanisława z Sokołowa, oraz córkę Małgorzatę (wzmiankowana w l. 1427 — ok. 1460), żonę Wojciecha z Tarnowa (Wielkopolska) h. Nałęcz. Pasierbami Ś-y byli wspomniani: Jarand z Brudzewa i Grabia, Brudzewski oraz Jan, rycerz pasowany (od r. 1418), opiekadlnik Król. Pol. (1424—38) i kaszt. spycimierski (1436—47), żonaty z Katarzyną ze Skarszewa h. Korab.
Słown. hist.-geogr. ziem pol., I (Brzeźno, Młynkowo); Urzędnicy, II/1, VI/1; — Brzeziński W., Koligacje małżeńskie możnowładztwa wielkopolskiego w drugiej połowie XIV i pierwszej połowie XV wieku, Wr. 2012 s. 117, 126—7; Karczewska J., Ród Pomianów na Kujawach w średniowieczu, P.—Wr. 2003 s. 114—15; Szybkowski S., Kujawska szlachta urzędnicza w późnym średniowieczu (1370—1501), Gd. 2006 s. 555—6; Szymczakowa A., Nobiles Siradienses. Rody Porajów, Pomianów, Gryfów, Kopaczów i Pobogów, W. 2011 s. 235; — Bull. Pol., IV nr 1538, 1553, 1998; Księga ziemska poznańska 1400—1407, Wyd. K. Kaczmarczyk, K. Rzyski, P. 1960 nr 1514, 1524, 1578, 1658, 1714, 1715; Księgi sądowe brzesko-kujawskie, Wyd. J. K. Kochanowski, W. 1905 nr 76, 153, 1100, 1353, 3750, 3794, 4063; — AGAD: Księga ziemska brzeska, nr 3 k. 20v, 25v, 27v, 30, 35, 37v, 40v, 44, 53v, 60v, 63v—4, 97—8, 102v, 125, 134v, nr 4 k. 215v, 262, 279v, 282—2v, 284, 288, 304v, 307, 319v, 321, 323, 324, 344, 353—3v, 428v, nr 5 k. 158—9v.
Joanna Karczewska